روستاهای دیدنی اطراف پردیس؛ کجا برویم و چه انتظاری داشته باشیم

اطراف پردیس چند روستا هست که یک روز تعطیل را ارزش دارند؛ از آبشاری که پای کوه پنهان شده تا قلعه‌ای ثبت‌ملی و خانه‌های خشتی دوره قاجار. ولی قبل از راه افتادن یک نکته را بدانید: هیچ‌کدام از این روستاها اقامتگاه بوم‌گردی، رستوران یا پارکینگ ندارند. همه‌شان سفر یک‌روزه‌اند و باید آب و خوراک را خودتان ببرید.

نکته دوم: خیلی از مطلب‌های اینترنتی، روستاهای دماوند و لواسانات را به‌اسم «اطراف پردیس» معرفی می‌کنند. در این راهنما هر روستا را با شهرستانش مشخص کرده‌ایم تا بدانید واقعاً کجا می‌روید.

روستاهای داخل شهرستان پردیس

۱. کمرد — آبشار و غار چهل‌دختر

شناخته‌شده‌ترین مقصد طبیعی نزدیک پردیس. کمرد از توابع بخش جاجرود شهرستان پردیس است و در سرشماری ۱۳۸۵ حدود ۵۳۳ نفر جمعیت داشت. اهالی‌اش به گویش تاتی صحبت می‌کنند.

آبشار کمرد حدود ۲۰ متر ارتفاع دارد و آبش به‌جای یک ستون، به شکل رشته‌های باریک پایین می‌ریزد. از خود روستا حدود یک تا یک‌ونیم کیلومتر پیاده‌روی در مسیر کنار نهر لازم است.

غار چهل‌دختر غار کوچکی در دیواره همین آبشار است. نامش از یک افسانه محلی می‌آید که می‌گوید چهل دختر به غار رفتند و بازنگشتند؛ این روایت افسانه است، نه تاریخ. هشدار مهم: رسیدن به غار نیازمند بالا رفتن از صخره‌های خود آبشار است. این کار برای بچه‌ها و کسی که تجهیزات و تجربه ندارد مناسب نیست.

مسیر: از جاده تهران–فیروزکوه (آبعلی)، بعد از پل رودخانه جاجرود، حدود ۳ کیلومتر به‌سمت بومهن و بعد یک فرعی آسفالت شمالی حدود ۲ کیلومتر که بن‌بست است و به روستا می‌رسد.

بهترین فصل: بهار و نوروز. آبشار از آب ذوب برف و باران بهاری پر می‌شود و در پاییز و زمستان بسته به میزان بارش ممکن است کم‌آب یا خشک باشد. اگر پاییز راه بیفتید، شاید به آبشاری بی‌آب برسید.

۲. گل‌خندان — قلعه ثبت‌ملی و باغ‌های میوه

گل‌خندان قدیم مرکز دهستان گلخندان در بخش بومهن شهرستان پردیس است و در سرشماری ۱۳۹۵ حدود ۵۵۳ نفر جمعیت داشته. منابع فاصله‌اش تا بومهن را بین ۵ تا ۹ کیلومتر گفته‌اند.

دژ گل‌خندان که محلی‌ها به آن قلعه دختر یا قلعه هفت‌دختر هم می‌گویند، در فهرست آثار ملی ایران با شماره ثبت ۲۸۸۸ در تاریخ ۵ آذر ۱۳۷۹ ثبت شده است. روی تپه‌ای طبیعی در ارتفاع حدود ۸۶۰ متری و در محل به‌هم‌رسیدن رودهای بومهن و رودهن ساخته شده؛ پلانی مستطیلی با حصار قلوه‌سنگی و چهار برج توپر در گوشه‌ها.

درباره قدمتش منابع اختلاف دارند: سبک معماری‌اش یادآور دوره ساسانی است، اما کاوش‌های لایه‌نگاری که از ۱۳۸۵ انجام شده، استقرار در محل را از سده دوم میلادی تا اوایل دوره صفوی نشان می‌دهد. بنا مرمت نشده و هیچ امکانات گردشگری، بلیت یا ساعت بازدیدی برایش اعلام نشده؛ یک محوطه باز و ویرانه تاریخی است.

در همین روستا امامزاده قاسم روی بلندی مشرف به آبادی قرار دارد که به دوره صفوی نسبت داده می‌شود و سنگ‌قبرهای قاجاری با نقش‌هایی مثل تسبیح و قیچی و شانه در محوطه‌اش هست. باغ‌های گیلاس، آلبالو، زردآلو، سیب و گردوی گل‌خندان هم اواخر فروردین برای دیدن شکوفه و تابستان برای خرید میوه جای خوبی است.

۳. گلدره — خانه‌های خشتی قاجار، یک قدمی فاز ۴

گلدره نزدیک‌ترین روستای تاریخی به خود شهر پردیس است: حدود یک کیلومتری شمال‌شرق فاز ۴ و ۳ کیلومتری شمال بومهن، در ارتفاع حدود ۱٬۹۳۲ متر. خانه‌ها در طول حدود یک‌ونیم کیلومتر در یک دره کشیده شده‌اند.

حدود ۱۵ خانه خشت‌وگلی از دوره قاجار هنوز سرپاست و سه چشمه، آب آشامیدنی روستا را تأمین می‌کند. این مسیر در گذشته راه عبور چوپان‌ها به‌سمت مراتع ییلاقی پارک ملی لار بوده است. قدمت روستا را ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال گفته‌اند.

یک هشدار صادقانه: طبق گزارش خبرگزاری مهر در سال ۱۳۹۷، گلدره در وضعیت بلاتکلیفی خدماتی بوده؛ آب جیره‌بندی، بخش‌هایی بدون برق و بلوار اصلی روستا آسفالت و روشنایی نداشته. ممکن است در این سال‌ها بهتر شده باشد، ولی با همین فرض راه بیفتید: روز بروید و شب نمانید.

۴. واصفجان — ییلاق ۲٬۱۷۰ متری بالای سر شهر

واصفجان حدود ۵ کیلومتری شمال‌شرق شهر جدید پردیس و در ارتفاع ۲٬۱۷۰ متری روی یک تپه، میان قله‌های کوتاه قرار گرفته است. اهالی به گویش تاتی صحبت می‌کنند.

نکته تاریخی جالبش این است که واصفجان پیش‌تر بخشی از لواسانات شهرستان شمیرانات بوده و بعد از ساخته شدن شهر جدید پردیس به این شهرستان ملحق شده است. زمین‌ها و مراتعش هم به‌طور تاریخی به خانواده طهماسبی تعلق داشته‌اند.

واصفجان عملاً یک ییلاق است: حدود ۱۰ خانوار دائمی دارد و در تابستان تا حدود ۲۵۰ خانوار می‌رسد. پس اگر خارج از فصل بروید، با آبادی‌ای تقریباً خالی روبه‌رو می‌شوید. نکته دیگر اینکه چاه‌های عمیقی که اوایل دهه ۶۰ برای تأمین آب شهر پردیس حفر شد، منابع آب سنتی روستا را خشک کرد.

دو جای دیدنی که روستا نیستند، ولی نزدیک‌اند

پل جاجرود (پل شاه‌عباسی) در سعیدآباد، روی رودخانه جاجرود. این پل با شماره ۹۴۹۲ در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۸۲ در فهرست آثار ملی ثبت شده و از آثار دوره سلجوقی است که در دوره‌های صفوی و قاجار مرمت شده. تا سال ۱۳۴۲ راه اصلی تهران به دماوند و مازندران از روی همین پل می‌گذشت و بعد از ساخت سد لتیان اهمیتش را از دست داد. امروز پلی پیاده‌رو و فرسوده است؛ گزارش‌هایی از عبور خودروهای سنگین و برداشتن سنگ‌هایش منتشر شده. سعیدآباد هم دیگر روستا نیست و یکی از چهار شهر شهرستان پردیس است.

امامزاده سلطان مطهر در شهر بومهن، با شماره ثبت ۱۰۹۲ در سال ۱۳۵۴ ثبت ملی شده و بنایش به سده پانزدهم میلادی می‌رسد. معماری‌اش شبیه امامزاده‌های مازندران است، کتیبه‌هایی از سده نهم هجری و گورستانی از دوره صفوی دارد. برخلاف قلعه گل‌خندان، اینجا زیارتگاه فعال و قابل بازدید است و در سال ۱۳۹۱ مرمت شده. درباره نسب امامزاده بین منابع اختلاف هست، پس ما ادعایی در این باره نمی‌کنیم.

روستاهای نزدیک، اما خارج از شهرستان پردیس

این‌ها را خیلی‌ها «اطراف پردیس» می‌نامند، ولی در شهرستان‌های دیگرند:

• وادان — شهرستان دماوند، حدود ۳ کیلومتری آبسرد، در دامنه زرین‌کوه و کنار رودخانه هفت‌چشمه. بزرگ‌ترین روستای شهرستان دماوند با قلعه و چشمه و قنات.
• مشا، جابان، سربندان و خسروان — همگی در شهرستان دماوند، در مسیر جاده فیروزکوه. مشا نزدیک‌ترینشان است.
• افجه — شهرستان شمیرانات، با دشت هویج و آبشارهای پسچویک و موآب. دسترسی‌اش از مسیر لواسان راحت‌تر است تا از پردیس.
• دشت سیاه‌پالاس — از مسیر شهر رودهن (شهرستان دماوند)، محل رویش گل‌های وحشی در بهار.
• سد لتیان و منطقه حفاظت‌شده جاجرود — سد در لواسانات است؛ شنا در دریاچه ممنوع است و منطقه حفاظت‌شده هم قوانین ورود دارد.

روستاهایی که توصیه نمی‌کنیم

برای اینکه وقتتان تلف نشود، این‌ها هم در شهرستان پردیس‌اند ولی جاذبه‌ای ندارند:

• کرشت — بزرگ‌ترین و آبادترین روستای محدوده بومهن، ولی امروز کاملاً ویلایی‌سازی شده. تپه باستانی گنجی‌اش هم در دهه ۷۰ هنگام جاده‌سازی از بین رفت.
• باغ کمش — پرجمعیت‌ترین روستای شهرستان (۲٬۵۶۶ نفر در ۱۳۹۵)، اما در همسایگی کارخانه سیمان شمال و درگیر گرد و غبار.
• سیاه‌سنگ جدید — چسبیده به ناحیه صنعتی خرمدشت و جاجرود.
• باغک، کردنبرد، شمس‌آباد و تماشا — آبادی‌های بسیار کم‌جمعیت که بعضی‌شان تقریباً خالی از سکنه‌اند.

قبل از راه افتادن

• سفر یک‌روزه است. در هیچ روستای شهرستان پردیس اقامتگاه بوم‌گردی ثبت نشده است.
• امکاناتی نیست. رستوران، کافه، پارکینگ و سرویس بهداشتی در هیچ‌کدام از این جاذبه‌های طبیعی و تاریخی مستند نشده؛ آب و غذا همراه ببرید.
• روز بروید. مسیرهای این محدوده روشنایی ندارند و بخشی از راه پیاده‌روی در دره است.
• حریم مردم را نگه دارید. بیشتر باغ‌ها خصوصی‌اند و بخش زیادی از زمین‌های این محدوده در آگهی‌های فروش زمین تبلیغ می‌شود، نه گردشگری.
• فصل را در نظر بگیرید. آبشار کمرد بهار پرآب است، شکوفه‌ها اواخر فروردین و میوه‌ها تابستان.

چیزهایی که ادعا نکردیم

چند ادعای رایج درباره این محدوده را عمداً ننوشتیم چون منبع معتبری نداشتند: قدمت دقیق پل جاجرود به‌صورت «۸۵۰ ساله»، فاصله «۱۰ کیلومتری تهران» برای این پل که با جغرافیا نمی‌خواند، نسب امامزاده سلطان مطهر، و شماره ثبت حمام اصطلک که خبرش منتشر شده ولی شماره و تاریخش اعلام نشده است.

اهل همین روستاها هستید یا به‌تازگی رفته‌اید؟ اگر مسیر، فصل یا وضعیت جاده تغییر کرده، در نظرهای همین مطلب بنویسید تا راهنما را به‌روز کنیم.

منابع: ویکی‌پدیای فارسی، دانشنامه تهران بزرگ (مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی)، خبرگزاری‌های مهر و ایکنا، صبح پردیس، تارود دماوند و کجارو. برای شناخت خود شهر، راهنمای فازهای پردیس را ببینید و اگر دنبال جایی برای شب هستید، راهنمای شب‌های پردیس. قبل از سفر هم می‌توانید از سوپرمارکت‌های شهر خرید کنید.